به گزارش حیات به نقل از آنا، سینمای دفاع مقدس یکی از مهمترین جریانهای سینمای ایران در چهار دهه گذشته است؛ جریانی که همزمان با سالهای دفاع جانانه ملت و رزمندگان ایران در مقابل دشمن بعثی شکل گرفت و در ادامه، به یکی از شاخههای مهم سینمای ایران تبدیل شد. فیلمهای این حوزه در طول این سالها فقط به بازنمایی میدان نبرد و عملیاتهای نظامی محدود نماندهاند و بهتدریج موضوعاتی همچون زندگی رزمندگان، خانوادههای شهدا، جانبازان، اسرا، پیامدهای اجتماعی و انسانی جنگ و حتی فاصله گرفتن جامعه از روزهای جنگ را نیز مورد توجه قرار دادهاند. به همین دلیل، مرور سینمای دفاع مقدس در واقع مرور بخشی از تاریخ معاصر ایران از دریچه سینماست.
این گزارش به بهانه برگزاری نوزدهمین دوره جشنواره فیلم دفاع مقدس و مقاومت در آبانماه ۱۴۰۵ و همزمان با هفته دفاع مقدس تهیه شده است؛ فرصتی برای بازخوانی فیلمهایی که در دورههای مختلف، هر کدام از زاویهای متفاوت به جنگ و آثار آن پرداختهاند. از فیلمهای اکشن و عملیاتمحور سالهای نخست مانند «عقابها» و «پرواز در شب» گرفته تا آثاری که بعدها نگاه خود را به پیامدهای انسانی جنگ معطوف کردند و فیلمهایی که در سالهای اخیر سراغ زندگی فرماندهان، رزمندگان و روایتهای کمتر دیدهشده رفتهاند، این سینما مسیر پرفرازونشیبی را پشت سر گذاشته است.
طبیعی است که در میان انبوه فیلمهای تولیدشده در این چهار دهه، آثار بسیار زیادی میتوانستند در چنین فهرستی قرار بگیرند؛ از «کانیمانگا» و «باشو غریبه کوچک» گرفته تا «دیدهبان»، «بلمی به سوی ساحل»، «ویلاییها» و بسیاری آثار دیگر؛ بنابراین فهرست پیش رو قرار نیست فهرستی قطعی یا رتبهبندیشده از بهترین فیلمهای دفاع مقدس باشد، بلکه گلچینی از ۱۹ فیلم در دورههای مختلف تولید سینمای دفاع مقدس است؛ آثاری که هر یک به دلایلی، از روایت و ساختار گرفته تا بازیها، کارگردانی، تأثیرگذاری یا اهمیت تاریخی، میتوانند نماینده بخشی از این جریان سینمایی باشند.
مرور این ۱۹ فیلم، از «عقابها» تا آثار متأخر، فرصتی است برای تماشای مسیری که سینمای دفاع مقدس طی کرده و تغییر نگاه فیلمسازان به جنگ، رزمندگان و جامعه پس از جنگ را در طول بیش از چهار دهه دنبال کنیم.
۱. عقابها
کارگردان: ساموئل خاچیکیان
تهیهکننده: علیاکبر مزینانی، منصور مزینانی
سال ساخت: ۱۳۶۳
بازیگران: سعید راد، جمشید هاشمپور، رضا رویگری، شهاب عسگری
فیلم سینمایی «عقابها» یکی از نخستین آثار شاخص در حوزه دفاع مقدس است؛ فیلمی که با حضور قهرمان اصلی سینمای ایران در سالهای میانی و انتهایی دهه شصت، یعنی جمشید هاشمپور، ساخته شد و با توجه به نزدیکی فراوان به حال و هوای آن سالها، هنگام اکران نیز با استقبال گستردهای مواجه شد. از نظر بسیاری از دوستداران سینما، «عقابها» با توجه به میزان فروش و تعداد مخاطبانش، به نسبت جمعیت کشور در دهه شصت، یکی از پرفروشترین و پرمخاطبترین فیلمهای تاریخ سینمای ایران به حساب میآید. این اثر اکشن و پرحادثه، بر اساس داستانی واقعی ساخته شده و روایتگر ماجرای نجات خلبان ایرانی، یدالله شریفیراد، است. حضور سعید راد و جمشید هاشمپور در کنار رضا رویگری و شهاب عسگری نیز ترکیبی از بازیگران شناختهشده آن دوران را شکل داده است.
«عقابها» را میتوان از فیلمهایی دانست که در سالهای ابتدایی شکلگیری سینمای دفاع مقدس، توانست عناصر سینمای اکشن را با فضای جنگی پیوند بزند و مخاطب گستردهای را با خود همراه کند. به همین دلیل، این فیلم همچنان یکی از نامهای مهم در بررسی سینمای جنگ در دهه شصت محسوب میشود.
۲. پرواز در شب
کارگردان: رسول ملاقلیپور
سال ساخت: ۱۳۶۵
بازیگران: فرجالله سلحشور، علی یعقوبزاده، جعفر دهقان، تاجبخش فنائیان، سید جواد هاشمی
«پرواز در شب» یکی از آثار مهم رسول ملاقلیپور در سالهای ابتدایی سینمای دفاع مقدس است؛ فیلمی که با تمرکز بر فضای جبهه و زندگی رزمندگان، تصویری مستقیم و بیواسطه از روزهای جنگ ارائه میدهد. ملاقلیپور از جمله فیلمسازانی بود که تجربه حضور در فضای جنگ را با زبان سینما پیوند زد و همین موضوع باعث شد آثارش از حال و هوایی متفاوت برخوردار باشند.
«پرواز در شب» نیز در ادامه همین مسیر ساخته شد و با روایت موقعیت رزمندگانی که در شرایط دشوار جنگی قرار گرفتهاند، تلاش میکند ابعاد انسانی نبرد را به تصویر بکشد. فضای جبهه، روابط میان رزمندگان و موقعیتهای سختی که شخصیتها با آنها مواجه میشوند، بخش مهمی از روایت فیلم را شکل میدهند. این فیلم همچنین از جمله آثاری است که نشان میدهد سینمای دفاع مقدس در سالهای نخست خود چگونه تلاش میکرد از دل اتفاقات واقعی جنگ، داستانهایی سینمایی خلق کند. نام ملاقلیپور در سالهای بعد نیز بارها با آثار مهم دفاع مقدس گره خورد و «پرواز در شب» را میتوان یکی از فیلمهای مؤثر در شکلگیری مسیر کاری او و سینمای جنگ در دهه شصت دانست.
۳. افق
کارگردان: رسول ملاقلیپور
سال ساخت: ۱۳۶۷
بازیگران: جهانبخش سلطانی، سید جواد هاشمی، حبیب الهیاری
«افق» یکی دیگر از آثار رسول ملاقلیپور است که در سالهای جنگ ساخته شد و همچون دیگر آثار این فیلمساز، فضای جبهه و تجربه رزمندگان را در مرکز روایت خود قرار میدهد. ملاقلیپور در این فیلم نیز به سراغ موقعیتهای دشوار و پرتنش جنگی میرود و تلاش میکند تصویری از ایستادگی و مقاومت رزمندگان ارائه دهد. «افق» در دورهای ساخته شد که سینمای دفاع مقدس هنوز در حال پیدا کردن زبان و ویژگیهای مستقل خود بود و فیلمسازانی مانند ملاقلیپور در این مسیر نقش مهمی داشتند. یکی از ویژگیهای آثار او، نزدیک بودن فضای فیلم به تجربه واقعی جنگ و پرهیز از فاصله گرفتن بیش از اندازه از فضای جبهه است. «افق» نیز از همین منظر اثری قابل توجه در کارنامه این فیلمساز به شمار میرود. روایت پرتنش فیلم، حضور شخصیتهایی که در شرایط سخت قرار گرفتهاند و توجه به روابط میان رزمندگان، از جمله عناصری است که فضای اثر را شکل میدهد. ملاقلیپور در سالهای بعد نیز آثار متعددی در حوزه دفاع مقدس ساخت، اما «افق» را میتوان یکی از نمونههای مهم دورهای دانست که سینمای جنگ ایران در حال تثبیت ویژگیهای خود بود.
۴. مهاجر
کارگردان: ابراهیم حاتمیکیا
تهیهکننده: معاونت سینمایی حوزه هنری
سال ساخت: ۱۳۶۸
بازیگران: علیرضا خاتمی، ابراهیم اصغرزاده، علیرضا حیدری، اصغر نقیزاده
نام ابراهیم حاتمیکیا در فهرست فیلمهای شاخص دفاع مقدس چندین بار به چشم میخورد، چرا که او به عنوان یکی از پرچمداران سینمای دفاع مقدس، آثار ماندگار و مهمی در این زمینه ساخته است. «مهاجر» یکی از نخستین فیلمهای حاتمیکیاست که یک سال پس از پایان هشت سال جنگ تحمیلی ساخته شد و در نخستین نمایش خود در جشنواره فجر، بسیاری را شگفتزده کرد. این فیلم در سال ۶۸ و در دورهای که آثاری همچون «هامون» از داریوش مهرجویی، «دندان مار» از مسعود کیمیایی، «مادر» از علی حاتمی و «کلوزآپ» از عباس کیارستمی نیز در جشنواره حضور داشتند، توانست سیمرغ بلورین بهترین فیلم جشنواره را از آن خود کند.
شهید آوینی در نقد این فیلم نوشته است: «مخاطب این فیلم فلاسفه و روشنفکرها نیستند، مردم هستند» و معتقد بود اگر بخواهیم با نگاه فلسفی چیزی را به زور از درون فیلم بیرون بکشیم، به «مهاجر» ظلم کردهایم. البته او در ادامه به قابلیتهای فلسفی اثر، بهویژه نگاه حاتمیکیا به ابزار و تکنولوژی، اشاره میکند. پهپاد در «مهاجر» صرفاً یک وسیله بیجان نیست و گویی روح شخصیتهای فیلم در آن دمیده شده است؛ همین نگاه است که به فیلم هویت متفاوتی میدهد.
۵. عملیات کرکوک
کارگردان: جمال شورجه
سال ساخت: ۱۳۷۰
بازیگران: جعفر دهقان، جهانبخش سلطانی، محرم زینالزاده، کاظم افرندنیا، اردلان شجاعکاوه
«عملیات کرکوک» از جمله آثاری است که در سالهای پس از جنگ تلاش میکند بخشی از تجربه دفاع مقدس و عملیاتهای نظامی آن دوران را به زبان سینما روایت کند. جمال شورجه از فیلمسازانی است که بخش قابل توجهی از کارنامه خود را به موضوعات جنگ و دفاع مقدس اختصاص داده و در آثارش به سراغ فضای جبهه و شخصیتهای درگیر با جنگ رفته است.
«عملیات کرکوک» نیز در همین مسیر قرار میگیرد و با تمرکز بر یک عملیات نظامی، فضای پرتنش جنگ را به تصویر میکشد. اهمیت چنین آثاری را میتوان در تلاش آنها برای ثبت بخشی از تجربه جنگ در قالب سینمای داستانی جستوجو کرد؛ آثاری که در سالهای پایانی جنگ و پس از آن، به دنبال بازسازی موقعیتهایی بودند که بخش مهمی از حافظه جمعی ایرانیان را شکل داده است. فیلم با استفاده از فضای عملیاتی و شخصیتهایی که در شرایط دشوار قرار دارند، تصویری از مناسبات رزمندگان و موقعیتهای جنگی ارائه میکند. «عملیات کرکوک» در کارنامه جمال شورجه نیز جایگاهی در میان آثار مرتبط با دفاع مقدس دارد و از جمله فیلمهایی است که در دوره تثبیت سینمای جنگ، به سراغ روایت عملیاتهای نظامی رفت.
۶. هور در آتش
کارگردان: عزیزالله حمیدنژاد
سال ساخت: ۱۳۷۰
بازیگران: مهدی فقیه، حسین یاری، مهدی قلیپور
«هور در آتش» یکی از آثار مهم عزیزالله حمیدنژاد در حوزه سینمای دفاع مقدس است؛ فیلمی که فضای جنگ را از زاویهای جدی و انسانی مورد توجه قرار میدهد. حمیدنژاد در این اثر تلاش کرده است تصویری از شرایط دشوار رزمندگان در مناطق عملیاتی ارائه دهد و مخاطب را با بخشی از واقعیتهای جنگ روبهرو کند. فضای هور و شرایط ویژه جغرافیایی آن و شیرینی شخصیت «باباعقیل» با بازی خوب و به اندازه مهدی فقیه، یکی از عناصر مهم در شکلگیری حال و هوای فیلم است و همین ویژگی، اثر را از بسیاری از فیلمهای جنگی که بیشتر در مناطق خشک و کوهستانی میگذشتند، متمایز میکند. «هور در آتش» در دورهای ساخته شد که سینمای دفاع مقدس در حال فاصله گرفتن از روایتهای صرفاً حماسی و نزدیک شدن به تجربههای انسانیتر جنگ بود. فیلم تلاش میکند در کنار نمایش موقعیتهای جنگی، به آدمهایی بپردازد که در این شرایط قرار گرفتهاند و تصمیمها و احساسات آنها تحت تأثیر جنگ شکل میگیرد. همین توجه به فضای انسانی و موقعیتهای دشوار، «هور در آتش» را به یکی از آثار قابل توجه سینمای دفاع مقدس در ابتدای دهه هفتاد تبدیل کرده است.
۷. از کرخه تا راین
کارگردان: ابراهیم حاتمیکیا
تهیهکننده: سازمان سینمایی سینا
سال ساخت: ۱۳۷۱
بازیگران: علی دهکردی، هما روستا، هانس نویمن، صادق صفایی، اصغر نقیزاده
این فیلم یکی از خاصترین نمونههای آثار تولید شده در حوزه دفاع مقدس است. «از کرخه تا راین» از زاویهای به جنگ نگاه میکند که پیش از آن توجه چندانی به آن نشده بود؛ حال و روز رزمنده جانبازی که شیمیایی شده و زندگی او پس از جنگ، در بطن داستان قرار میگیرد. «از کرخه تا راین» را میتوان اثری درخشان و ماندگار در کارنامه سه نفر از هنرمندانش دانست؛ یکی حاتمیکیا که این فیلم سیمرغ دیگری از جشنواره را برایش به ارمغان آورد، دیگری علی دهکردی که با این فیلم ورود درخشانی به هنرهای نمایشی داشت و همچنان بسیاری او را به خاطر بازی در نقش «سعید» تحسین میکنند و سومین نفر، مجید انتظامی است، آهنگساز فیلم که موسیقی درخشانش رنگ و بوی فوقالعادهای به اثر داده است. بسیاری از مخاطبان «از کرخه تا راین» را با همان موسیقی تأثیرگذار به یاد میآورند؛ موسیقیای که در کنار بازیها و فضای عاطفی فیلم، سهم مهمی در ماندگاری آن دارد. حاتمیکیا در این اثر، جنگ را از خط مقدم به زندگی انسانهایی میآورد که آثار آن را حتی پس از پایان نبرد با خود حمل میکنند و همین ویژگی، «از کرخه تا راین» را به یکی از آثار متفاوت سینمای دفاع مقدس تبدیل کرده است.
۸. سفر به چزابه
کارگردان: رسول ملاقلیپور
تهیهکننده: مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی
سال ساخت: ۱۳۷۴
بازیگران: مسعود کرامتی، فرهاد اصلانی، حبیب دهقاننسب، سیامک انصاری، عاطفه رضوی
نام مرحوم رسول ملاقلیپور از جمله نامهایی است که با سینمای دفاع مقدس گره خورده است. او نیز همچون حاتمیکیا آثار شاخص فراوانی در این ژانر ساخته و نقش انکارناپذیری در شکلگیری سینمای مرتبط با جنگ داشته است. در میان کارنامه هنری ملاقلیپور، «سفر به چزابه» جایگاه ویژهای دارد. این فیلم نگاه جدیدی به مقوله جنگ دارد و چند تیپ شخصیتی و مدل مواجهه آنها با هشت سال دفاع مقدس را به تصویر میکشد. بازی خوب فرهاد اصلانی و مسعود کرامتی، به عنوان شخصیتهای اصلی داستان، از ویژگیهای مهم «سفر به چزابه» محسوب میشود. فیلم تلاش میکند تصویری واقعی از جنگ ارائه دهد و مخاطب را با فضای جبهه و تجربه رزمندگان روبهرو کند؛ بهخصوص برای کسانی که با آن روزهای سخت ارتباطی نداشتهاند و فضای واقعی آن دوران را درک نکردهاند. ملاقلیپور در این فیلم نیز مانند بسیاری از آثارش، صرفاً به نمایش میدان نبرد اکتفا نمیکند و به سراغ آدمهایی میرود که جنگ را با تمام پیچیدگیهای انسانی آن تجربه کردهاند. همین نگاه باعث شده «سفر به چزابه» در میان آثار دفاع مقدس جایگاهی متفاوت داشته باشد و همچنان یکی از فیلمهای قابل توجه کارنامه این فیلمساز فقید محسوب شود.
۹. بوی پیراهن یوسف
کارگردان: ابراهیم حاتمیکیا
تهیهکننده: مجید مدرسی
سال ساخت: ۱۳۷۴
بازیگران: علی نصیریان، نیکی کریمی، جعفر دهقان، شیرین بینا
حاتمیکیا در دهه هفتاد بسیار پرکار بود و هشت فیلم سینمایی در این مدت ساخت. با وجود اینکه «بوی پیراهن یوسف» یکی از آثار پرطرفدار و خوشساخت این کارگردان به حساب میآید، اما در چهاردهمین دوره جشنواره فیلم فجر با بیمهری مواجه شد و به جز نامزدی در سه بخش فرعی جشنواره، در روز اختتامیه دست خالی سالن را ترک کرد. با این حال، کمتر کسی است که بازی درخشان علی نصیریان در نقش دایی غفور را دوست نداشته باشد. حضور او یکی از مهمترین نقاط قوت فیلم است و شخصیت دایی غفور را به یکی از شخصیتهای ماندگار سینمای دفاع مقدس تبدیل کرده است. از سوی دیگر، موسیقی درگیرکننده و شنیدنی مجید انتظامی نیز نقش مهمی در فضای عاطفی اثر دارد و به ماندگاری آن کمک کرده است. سکانس فوقالعادهای که دایی غفور از داخل تاکسی تلاش میکند دستان یوسف را بگیرد و پس از آن با نگه داشتن اتوبوس، او را در آغوش میگیرد، از آن سکانسهایی است که به راحتی از ذهن مخاطبان پیگیر سینما پاک نخواهد شد. «بوی پیراهن یوسف» در واقع روایت انتظار و امید است و حاتمیکیا با استفاده از همین مضمون، یکی از عاطفیترین فیلمهای کارنامه خود را ساخته است.
۱۰. آژانس شیشهای
کارگردان: ابراهیم حاتمیکیا
تهیهکننده: بنیاد سینمایی فارابی
سال ساخت: ۱۳۷۶
بازیگران: پرویز پرستویی، رضا کیانیان، حبیب رضایی، بیتا بادران، قاسم زارع، اصغر نقیزاده
یکی دیگر از شاهکارهای کارنامه ابراهیم حاتمیکیا «آژانس شیشهای» است؛ فیلمی که در فهرست آثار مهم تاریخ سینمای ایران نیز میتوان نام آن را دید و اکثر منتقدان نسبت به آن دیدگاه مثبتی داشتهاند. حاتمیکیا در این فیلم بار دیگر به آثار جنگ بر زندگی قهرمانهای خود میپردازد و نشان میدهد پایان جنگ الزاماً به معنای پایان مشکلات رزمندگان نیست. اوج این ماجرا را میتوان در دیالوگ معروف عباس با بازی حبیب رضایی دید: «مو اصلا توقعی نداشتم، سر زمین بودُم با تراکتور، جنگ هم که تموم شد، برگشتُم سر همو زمین، بی تراکتور! مو حتی دفترچه بیمه هم نگرفتم.» گفتوگوهای جذاب میان شخصیتهای فیلم فراموشناشدنی است و همین دیالوگها بخش مهمی از سکانسهای ماندگار «آژانس شیشهای» را خلق کردهاند. حضور پرویز پرستویی و رضا کیانیان نیز به فیلم قدرت بازیگری قابل توجهی داده و تقابل شخصیتهای آنها یکی از محورهای اصلی اثر است. «آژانس شیشهای» علاوه بر پرداختن به مشکلات جانبازان و رزمندگان پس از جنگ، تصویری از شکاف میان نسلی و اجتماعی ارائه میدهد که به یکی از مهمترین وجوه ماندگار فیلم تبدیل شده است.
۱۱. هیوا
کارگردان: رسول ملاقلیپور
سال ساخت: ۱۳۷۷
بازیگران: جمشدی هاشمپور، گلچهره سجادیه، آتیلا پسیانی، عبدالرضا زهره کرمانی
«هیوا» یکی دیگر از آثار شاخص رسول ملاقلیپور در حوزه دفاع مقدس است؛ فیلمی که در ادامه مسیر متفاوت این فیلمساز در پرداختن به جنگ و آثار آن بر زندگی انسانها ساخته شد. ملاقلیپور در این فیلم بیش از آنکه صرفاً به نمایش میدان جنگ بپردازد، به سراغ خاطرات، فقدان و تأثیر سالهای جنگ بر زندگی آدمهایی میرود که پس از پایان نبرد همچنان با گذشته خود زندگی میکنند.
«هیوا» از این جهت ادامه همان مسیری است که ملاقلیپور در بخشی از آثارش برای نزدیک شدن به وجه انسانی جنگ دنبال میکرد. فیلم با استفاده از فضای ذهنی و خاطرات شخصیت اصلی، مرز میان گذشته و حال را به شکلی متفاوت روایت میکند و مخاطب را با تجربهای عاطفی از جنگ مواجه میسازد. یکی از ویژگیهای مهم «هیوا» همین تغییر زاویه نگاه نسبت به فیلمهای کلاسیک دفاع مقدس است؛ در اینجا جنگ فقط مجموعهای از عملیاتها و صحنههای نبرد نیست، بلکه خاطرهای است که سالها بعد نیز در زندگی شخصیتها حضور دارد. ملاقلیپور با این فیلم نشان میدهد که برای روایت دفاع مقدس، لزوماً نیازی به حضور مداوم در خط مقدم نیست و میتوان آثار و تبعات جنگ را از خلال زندگی آدمهایی که با خاطرات آن روزها زندگی میکنند، به تصویر کشید.
۱۲. دوئل
کارگردان: احمدرضا درویش
تهیهکننده: تقی علیقلیزاده
سال ساخت: ۱۳۸۲
بازیگران: پژمان بازغی، سعید راد، پریوش نظریه، کامبیز دیرباز، انوشیروان ارجمند، پرویز پرستویی
«دوئل» یکی از آثار حوزه دفاع مقدس است که در زمان اکران با استقبال قابل توجهی در سالنهای سینما مواجه شد. احمدرضا درویش برای ساخت این فیلم از تمام ظرفیتهایی که در اختیار داشت استفاده کرد؛ چه ظرفیتهای فنی و امکانات تکنولوژیک در زمینه صدا و تصویر و چه ظرفیتهای بازیگری و استفاده از چهرههای مطرح سینما و تلویزیون برای نقشهای اصلی و فرعی. تمام این عوامل در کنار هم، فیلم سینمایی «دوئل» را به یکی از آثار مهم کارنامه هنرمندانش تبدیل کردند. تصاویر چشمگیر، قصه پرکشش و بازیهای بازیگران از جمله عواملی بودند که در جذب مخاطب نقش مهمی داشتند.
«دوئل» همچنین از جمله فیلمهایی است که در مقیاس تولید و استفاده از امکانات فنی، در زمان خود تجربهای متفاوت در سینمای ایران به شمار میرفت. ۱۱ نامزدی برای دریافت سیمرغ جشنواره و کسب ۷ تندیس، نشاندهنده میزان توجه جشنواره به این فیلم است و از این منظر میتوان گفت «دوئل» جایگاه قابل توجهی در میان آثار سینمای دفاع مقدس دارد.
ترکیب داستان، جلوههای فنی و بازی بازیگران، باعث شده این فیلم همچنان به عنوان یکی از آثار مهم سینمای جنگ در دهه هشتاد مورد توجه قرار بگیرد.
۱۳. ایستاده در غبار
کارگردان: محمدحسین مهدویان
تهیهکننده: حبیبالله والینژاد
سال ساخت: ۱۳۹۴
بازیگران: هادی حجازیفر، امیرحسین هاشمی، ابراهیم امینی، عماد محمدی
«ایستاده در غبار» برخلاف بسیاری از آثار حاضر در این فهرست، ساختاری داستانی و درام کلاسیک ندارد و بیشتر یک مستند ـ درام جنگی است. با این حال، این اثر از چند منظر برای سینمای دفاع مقدس و حتی فراتر از آن، سینمای ایران، حائز اهمیت است. نخست، ژانری است که مهدویان وارد این سبک میکند. در طول چند دهه اخیر مستندهای زیادی درباره دفاع مقدس ساخته شده، اما زاویه نگاه مهدویان برای پرداختن به سوژه خاصی همچون زندگی شهید احمد متوسلیان، این اثر را از نمونههای قبلی متمایز میکند. نکته دیگر، معرفی چند چهره جدید به سینمای ایران است. محمدحسین مهدویان با نخستین فیلم خود توانست سه سیمرغ جشنواره را به دست آورد و نامش را به عنوان کارگردانی خوشذوق مطرح کند.
هادی حجازیفر نیز با حضور در نقش شهید متوسلیان، ورود پرقدرتی به سینما داشت و پس از بازی در این فیلم بود که پیشنهادهای مختلف برای نقشهای گوناگون به سمت او روانه شد. استفاده از صداهای واقعی و شیوه روایت متفاوت نیز از مهمترین ویژگیهای «ایستاده در غبار» است؛ روشی که باعث میشود مرز میان مستند و سینمای داستانی در فیلم به شکل متفاوتی تجربه شود.
۱۴. تنگه ابوقریب
کارگردان: بهرام توکلی
تهیهکننده: سعید ملکان
سال ساخت: ۱۳۹۶
بازیگران: جواد عزتی، امیر جدیدی، حمیدرضا آذرنگ، علی سلیمانی، مهدی قربانی
یکی از آخرین فیلمهای موفق در حوزه دفاع مقدس «تنگه ابوقریب» است؛ اثری که تصویری تلخ و جدی از هشت سال دفاع مقدس به نمایش میگذارد و مخاطب خود را با مفهوم «جنگ» بیش از پیش روبهرو میکند. این فیلم نیز روایتگر داستان واقعی قهرمانهایی است که در روزهای پایانی جنگ، تنگهای استراتژیک را که عراقیها قصد نفوذ از آن داشتند، حفظ کردند و در تاریخ جنگ ماندگار شدند. کارگردانی خوب، جلوههای ویژه جذاب و البته بازیهای قابل قبول از نکات ویژه این فیلم است. بهرام توکلی در «تنگه ابوقریب» تلاش کرده است فضای خشن و نفسگیر میدان نبرد را به شکلی مستقیم به مخاطب منتقل کند و به همین دلیل بخش مهمی از فیلم درگیر موقعیتهای جنگی و فشار مداوم ناشی از حملات دشمن است.
حضور جواد عزتی، امیر جدیدی، حمیدرضا آذرنگ و مهدی قربانی نیز ترکیبی از بازیگران باتجربه و نسل جدید را در اختیار فیلم قرار داده است. «تنگه ابوقریب» در جشنواره سیوششم فیلم فجر توانست دو سیمرغ بلورین بهترین فیلم و بهترین کارگردانی را از آن خود کند و به یکی از آثار مورد توجه سینمای دفاع مقدس در سالهای اخیر تبدیل شود.
۱۵. ۲۳ نفر
کارگردان: مهدی جعفری
سال ساخت: ۱۳۹۷
«۲۳ نفر» از جمله آثار متأخر سینمای دفاع مقدس است که به سراغ یکی از روایتهای شناختهشده دوران جنگ ایران و عراق میرود. مهدی جعفری در این فیلم داستان گروهی از نوجوانان ایرانی را روایت میکند که در جریان جنگ به اسارت نیروهای عراقی درآمدند. انتخاب چنین سوژهای، فیلم را از بسیاری از آثار دفاع مقدس که بیشتر بر میدان نبرد و عملیاتهای نظامی تمرکز دارند، جدا میکند و آن را به سمت روایت اسارت و تجربه نوجوانانی میبرد که در شرایطی بسیار دشوار قرار گرفتهاند. یکی از نکات مهم «۲۳ نفر»، توجه به شخصیتهای نوجوان و تلاش برای بازسازی فضای اردوگاه و شرایطی است که آنها در دوران اسارت با آن روبهرو شدند.
فیلم در کنار روایت یک اتفاق تاریخی، به روابط میان این نوجوانان و نحوه مواجهه آنها با فشارهای دوران اسارت نیز توجه دارد. مهدی جعفری با ساخت این اثر تلاش کرده است یکی از روایتهای مهم جنگ را برای نسل جدید بازگو کند و بخشی از خاطرات آن دوران را در قالب سینمای داستانی به تصویر بکشد. همین تمرکز بر گروهی از نوجوانان و تجربه متفاوت آنها از جنگ، «۲۳ نفر» را به اثری قابل توجه در میان فیلمهای دفاع مقدس سالهای اخیر تبدیل کرده است.
۱۶. منصور
کارگردان: سیاوش سرمدی
سال ساخت: ۱۳۹۹
بازیگران: محسن قصابیان، لیندا کیانی، سید جواد هاشمی، حمیدرضا نعیمی
«منصور» یکی از فیلمهای متأخر سینمای دفاع مقدس است که به سراغ زندگی و فعالیتهای شهید منصور ستاری میرود. سیاوش سرمدی در این فیلم تلاش کرده است تصویری از بخشی از دوران فعالیت این فرمانده نیروی هوایی ارتش و تلاشهای او برای توسعه توان هوایی کشور در سالهای جنگ ارائه دهد. فیلم از این منظر با بسیاری از آثار دفاع مقدس که مستقیماً به فضای عملیاتهای زمینی میپردازند تفاوت دارد و بخش مهمی از روایت خود را بر موضوعات مدیریتی، فنی و نظامی متمرکز میکند. «منصور» همچنین تلاش دارد شرایط دشوار تولید و تأمین تجهیزات در دوران جنگ را به تصویر بکشد و نشان دهد که بخشی از تلاشهای دوران دفاع مقدس، خارج از میدان مستقیم نبرد و در حوزههای فنی و پشتیبانی انجام میشد. سیاوش سرمدی با این فیلم به سراغ شخصیتی رفته که نامش با نیروی هوایی و فعالیتهای نظامی دوران جنگ گره خورده است. توجه به جزئیات فنی و فضای کاری شخصیت اصلی، یکی از ویژگیهای فیلم به شمار میرود و آن را در میان آثار جدیدتر سینمای دفاع مقدس دارای موضوعی متفاوت قرار میدهد.
۱۷. موقعیت مهدی
کارگردان: هادی حجازیفر
سال ساخت: ۱۴۰۰
بازیگران: هادی حجازیفر، ژیلا شاهی، روح الله زمانی، وحید حجازیفر، وحید آقاپور
«موقعیت مهدی» یکی از آثار جدید سینمای دفاع مقدس است که هادی حجازیفر آن را با محوریت زندگی شهید مهدی باکری ساخته است. فیلم تلاش میکند در کنار روایت بخشی از زندگی این فرمانده شناختهشده دوران جنگ، به روابط خانوادگی و انسانی او نیز توجه کند و تصویری فراتر از یک شخصیت صرفاً نظامی ارائه دهد. همین ترکیب میان زندگی شخصی و حضور در میدان جنگ، بخش مهمی از ساختار فیلم را شکل میدهد. حجازیفر که پیش از این در «ایستاده در غبار» نیز در نقش شهید احمد متوسلیان ظاهر شده بود، این بار در مقام کارگردان به سراغ یکی دیگر از چهرههای شناختهشده دفاع مقدس رفته است. «موقعیت مهدی» تلاش میکند فضای زندگی مهدی باکری و رابطه او با خانواده، دوستان و همرزمانش را در کنار موقعیتهای جنگی روایت کند. استفاده از فضای بومی و توجه به روابط انسانی نیز از ویژگیهای قابل توجه این اثر است. فیلم در جشنواره فیلم فجر مورد توجه قرار گرفت و توانست در بخشهای مختلف جشنواره جوایزی را به دست آورد. «موقعیت مهدی» از این منظر نمونهای از تلاش سینمای دفاع مقدس در سالهای اخیر برای بازخوانی شخصیتهای جنگ از زاویهای انسانیتر است.
۱۸. صیاد
کارگردان: جواد افشار
سال ساخت: ۱۴۰۳
بازیگران: علی سرابی، هومن برقنورد، مارال بنیآدم، نادر سلیمانی، ایوب آقاخانی، محمدرضا هدایتی
«صیاد» از آثار جدید سینمای دفاع مقدس است که به سراغ زندگی شهید علی صیاد شیرازی میرود؛ یکی از فرماندهان شناختهشده ارتش جمهوری اسلامی ایران که بخش مهمی از دوران فعالیت نظامی خود را در سالهای جنگ ایران و عراق سپری کرد. جواد افشار در این فیلم تلاش کرده است بخشی از زندگی و فعالیتهای این فرمانده را در قالب یک اثر سینمایی به تصویر بکشد. انتخاب شخصیت صیاد شیرازی برای ساخت یک فیلم سینمایی، امکان پرداختن به بخشهایی از تاریخ نظامی ایران در سالهای پس از انقلاب و دوران جنگ را فراهم میکند. «صیاد» در ادامه روند ساخت فیلمهای زندگینامهای درباره چهرههای نظامی و فرماندهان دفاع مقدس قرار میگیرد؛ آثاری که تلاش دارند بخشی از تاریخ معاصر را از طریق زندگی شخصیتهای حقیقی روایت کنند. پرداختن به روابط شخصی، تصمیمهای نظامی و فضای سیاسی ـ اجتماعی دوران فعالیت صیاد شیرازی، از محورهای اصلی چنین روایتی است. این فیلم نیز مانند دیگر آثار جدید این حوزه، تلاش میکند بخشی از تجربه دفاع مقدس را برای مخاطبی که فاصله زمانی بیشتری با آن دوران دارد، در قالب سینمای داستانی بازآفرینی کند.
۱۹. جانشین
کارگردان: مهدی شامحمدی
بازیگران:آرمان درویش، شکیب شجره، سارا توکلی، امیرحسین هاشمی، امیر آقایی، پیام احمدی نیا، هادی شیخ الاسلامی
سال ساخت:۱۴۰۴
«جانشین» نیز در زمره آثار جدیدی قرار میگیرد که با موضوع دفاع مقدس ساخته شدهاند و تلاش دارند بخشی از روایتها و شخصیتهای مرتبط با آن دوران را به زبان سینما بازگو کنند. مهدی شامحمدی که پیش از این در حوزه مستند و آثار مرتبط با موضوعات دفاع مقدس فعالیت داشته، در این فیلم نیز به سراغ فضایی مرتبط با جنگ رفته است. این فیلم راوی برشهایی از زندگی شهید حسین املاکی، فرمانده دلاور دوران دفاع مقدس و نقش موثر او در طراحی و اجرای عملیات پیروزمندانه نصر۴ است.
«جانشین» از منظر قرار گرفتن در امتداد سینمای دفاع مقدس، بخشی از روندی است که در سالهای اخیر تلاش کرده روایتهای کمتر دیدهشده از جنگ را به مخاطب امروز معرفی کند. اهمیت این دسته از آثار تنها در بازسازی صحنههای جنگ خلاصه نمیشود؛ بلکه معرفی شخصیتها، موقعیتها و تجربههایی که ممکن است برای نسلهای جدید کمتر شناختهشده باشند، بخش دیگری از کارکرد آنهاست. سینمای دفاع مقدس در طول چند دهه مسیرهای مختلفی را تجربه کرده است؛ از فیلمهای اکشن و عملیاتمحور دهه شصت تا آثاری که بعدها به پیامدهای جنگ، زندگی جانبازان، اسارت، خاطرات رزمندگان و زندگی فرماندهان پرداختند. «جانشین» نیز در امتداد همین مسیر قرار میگیرد و تلاش دارد روایتی از دوران دفاع مقدس را در قالبی سینمایی به مخاطب ارائه کند.
انتهای پیام/
نظر شما